Gözetim Nedir?
Sevkiyat öncesi gözetim, malın üretim tamamlandıktan sonra ancak yüklemeden önce, sözleşme ve şartnameye uygunluk açısından bağımsız bir taraf tarafından kontrol edilmesidir. Alıcının malı görmeden ödeme yapmak durumunda kaldığı uluslararası ticarette, karar vermeden önceki son doğrulama noktasıdır.
Neden Yapılır?
Amaç, uygunsuz malın yola çıkmasını önlemektir. Sorun varış limanında tespit edildiğinde iade, imha veya iskonto pazarlığı devreye girer ve maliyet katlanır; PSI bu maliyeti üretim yerinde önler.
Kimler Talep Eder?
- İthalatçılar ve alıcı firmalar
- Akreditif açan bankalar ve akreditif şartı gereği ihracatçılar
- Perakende zincirleri ve marka sahipleri
- Kamu alımı yapan kurumlar
- Sevkiyat öncesi uygunluk programı (PVoC) yürüten ülkelere ihracat yapanlar
Gözetim Kapsamı
- Miktar: koli, palet ve birim sayımı
- Kalite: şartnameye göre görsel muayene ve fonksiyon kontrolü
- Numune alma ve gerekiyorsa laboratuvar analizi
- Ambalaj: dayanım, iç ambalaj, koruma ve istif düzeni
- İşaretleme ve etiketleme: dil, içerik, barkod, menşe beyanı
- Ölçü, ağırlık ve boyut kontrolü
- Üretim tamamlanma oranının doğrulanması
- Konteyner veya taşıma aracının uygunluğu
- Sevk evraklarının mal ile tutarlılığı
İlgili Standartlar
- ISO/IEC 17020
- ISO 2859-1
- ISO 3951-1
- ISO 21067
Yöntem ve Ekipman
- Kalibre tartı ve ölçüm aletleri
- Numune alma ve mühürleme malzemeleri
- Fotoğraf ve video kayıt ekipmanı
- Barkod okuyucu
- Ürün grubuna özgü ölçüm cihazları (nem ölçer, renk kartı vb.)
Gözetim Süreci
- 1Görevlendirme ve TalimatGözetim talimatı yazılı olarak alınır: kapsam, uygulanacak yöntem, numune planı, şartname ve raporlama beklentisi netleştirilir. Talimatın kapsamı raporun sınırını da belirler.
- 2Sevkiyat Bilgilerinin ToplanmasıSözleşme veya akreditif şartları, proforma, ambalaj listesi ve önceki analiz raporları incelenir; gözetim tarihi ve yeri planlanır.
- 3Saha HazırlığıGözetmen mahalline gider; depo, terminal veya gemi koşulları, tartı ve ölçüm ekipmanının uygunluğu değerlendirilir.
- 4Gözetimin YapılmasıMiktar tespiti, numune alma, muayene ve gerekli ölçümler tanımlı yönteme göre yapılır; her adım fotoğraf ve kayıtla belgelenir.
- 5Numune İşlemleriNumune alınıyorsa mühürlenir, etiketlenir ve taraflar arasında paylaşılır; şahit numune saklanır. Analiz gerekiyorsa laboratuvara sevk edilir.
- 6Bulguların KaydıTespit edilen uygunsuzluk, hasar veya eksiklik anında kayıt altına alınır ve talimat sahibine bildirilir.
- 7RaporlamaGözetim raporu düzenlenir; raporun kapsamı, gözetim anı ve yeri açıkça belirtilir. Akreditif gerektiriyorsa istenen formatta gözetim belgesi düzenlenir.
Gözetim Raporu
- Gözetim kuruluşu, gözetmen ve talimat sahibi bilgileri
- Gözetim tarihi, saati ve yeri
- Mal tanımı, parti/lot ve referans belgeler
- Uygulanan gözetim yöntemi ve varsa numune planı
- Ölçüm ve tartım sonuçları, kullanılan ekipman ve kalibrasyon bilgisi
- Ambalaj, işaretleme ve istif durumu
- Tespit edilen uygunsuzluk, eksiklik veya hasar
- Fotoğraf kayıtları
- Numune mühür numaraları ve saklama bilgisi
- Gözetimin kapsam sınırı beyanı
- Üretim tamamlanma oranı
- Örnekleme planı (AQL seviyesi) ve bulunan kusur sayısı
- Kabul / ret / şartlı kabul kararı
Raporun Sınırları
Gözetim raporu, malın GÖZETİM ANINDA ve GÖZETİM YERİNDE tespit edilen durumunu belgeler; bunun ötesine geçmez. Rapor bir kalite garantisi, uygunluk belgesi veya sigorta teminatı değildir. Gözetim örnekleme esaslıysa sonuç yalnızca alınan numuneyi temsil eder; partinin tamamı için mutlak bir güvence vermez. Gözetimden sonra malın elleçlenmesi, taşınması veya depolanması sırasında oluşan değişiklikler rapor kapsamı dışındadır.
Akreditasyon
Gözetim faaliyetleri ISO/IEC 17020 kapsamında yürütülür; bu standart gözetim kuruluşunun tarafsızlığını, personel yetkinliğini ve gözetim yöntemlerinin geçerliliğini şart koşar. Tarafsızlık kuralı belirleyicidir: gözetim kuruluşu, gözetimini yaptığı malın alım satımına veya imalatına taraf olamaz. EUROLAB, ISO/IEC 17020 kapsamında ILAC çok taraflı tanınma anlaşmasına taraf akreditasyon kuruluşlarından alınmış uluslararası tanınan akreditasyona sahiptir; akredite kapsam gözetim türü bazında olduğundan teklif aşamasında yazılı olarak teyit edilir.
Kapsam ve yetkilerİlgili Gözetim Hizmetleri
Sık Sorulan Sorular
AQL nedir ve neden önemli?
Kabul edilebilir kalite seviyesi (Acceptable Quality Level), örnekleme planında kaç numune inceleneceğini ve kaç kusurda partinin reddedileceğini belirler. AQL seviyesi taraflarca önceden kararlaştırılmalıdır; sonradan tartışılan bir AQL, raporun kabulünü tartışmalı hâle getirir.
PSI ile PVoC aynı şey mi?
Değildir. PSI, alıcı ile satıcı arasındaki ticari bir gözetimdir ve tarafların talebiyle yapılır. PVoC ise ithalatçı ülkenin mevzuatı gereği zorunlu bir uygunluk doğrulama programıdır ve çıktısı gümrükte ibraz edilen bir uygunluk sertifikasıdır.
Üretim ne kadar tamamlanmışken gözetim yapılmalı?
Yaygın uygulama üretimin büyük bölümünün tamamlanmış ve önemli bir kısmının ambalajlanmış olmasıdır. Çok erken yapılan gözetim temsil gücü düşük olur; çok geç yapılan gözetimde ise düzeltme için zaman kalmaz.
Gözetim raporu kalite garantisi midir?
Değildir. Rapor, gözetim anında ve gözetim yerinde tespit edilen durumu belgeler. Malın sonraki taşıma, elleçleme ve depolama süreçlerinde uğrayacağı değişiklikler rapor kapsamı dışındadır ve gözetim kuruluşu bunlardan sorumlu değildir.
Gözetmenin bağımsızlığı nasıl sağlanıyor?
Gözetim ISO/IEC 17020 kapsamında yürütülür; standart tarafsızlığı ve çıkar çatışmasının önlenmesini şart koşar. Gözetim kuruluşu, gözetimini yaptığı malın alım satımına taraf olamaz.
Rapor ne kadar sürede düzenlenir?
Saha çalışması tamamlandığında ön bulgular aynı gün iletilir. Nihai rapor, analiz gerekiyorsa laboratuvar sonuçlarının gelmesine bağlıdır; süre teklif aşamasında yazılı olarak belirlenir.