İnsan Hakları Özen Yükümlülüğü (Human Rights Due Diligence)

İnsan hakları özen yükümlülüğü, bir şirketin kendi faaliyetleri ve iş ilişkileri yoluyla insan hakları üzerinde yarattığı olumsuz etkileri belirlemesi, önlemesi, hafifletmesi ve bunun hesabını vermesi sürecidir. BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri ile OECD Rehberi'ne dayanır. Tek seferlik bir denetim değil, süreklilik gerektiren bir süreçtir.

• Alman Tedarik Zinciri Özen Yükümlülüğü Kanunu kapsamındaki şirketlerin tedarikçileri
• AB kurumsal sürdürülebilirlik özen yükümlülüğü kapsamına girecek gruplar
• Çok katmanlı ve uluslararası tedarik zinciri yöneten şirketler
• Yüksek riskli ülke ve sektörlerden tedarik yapan firmalar

Giderek yasallaşan bir alandır. Almanya'da Tedarik Zinciri Özen Yükümlülüğü Kanunu (LkSG) belirli büyüklükteki şirketlere bağlayıcı yükümlülükler getirmiştir; AB düzeyinde kurumsal sürdürülebilirlik özen yükümlülüğü düzenlemesi kabul edilmiştir. Kapsama giren şirketler için zorunlu, tedarikçileri için ise sözleşmesel bir beklentidir.

• İnsan hakları politikasının benimsenmesi ve yönetim kurulu düzeyinde sahiplenilmesi
• Risk analizi: kendi faaliyetleri ve doğrudan tedarikçiler; gerektiğinde dolaylı tedarikçiler
• Öncelikli risklerin belirlenmesi (ciddiyet ve olasılık temelli)
• Önleyici tedbirler: sözleşme hükümleri, eğitim, tedarikçi geliştirme
• Düzeltici faaliyetler ve etkilerin giderilmesi
• Şikâyet mekanizmasının kurulması ve erişilebilir kılınması
• Etkinliğin izlenmesi ve gözden geçirilmesi
• Dokümantasyon ve kamuya açık raporlama
• Tedarik zinciri haritalama ve şeffaflık

1. 1Kapsam ve Program BelirlenmesiDenetlenecek sahalar, süreçler ve şemanın gerektirdiği denetim günü belirlenir.
2. 2Ön Değerlendirmeİsteğe bağlı olarak boşluk analizi yapılır; asıl denetim öncesi eksikler görünür hâle gelir.
3. 3Saha DenetimiŞemanın soru listesi üzerinden kayıt incelemesi, saha gözlemi ve çalışan görüşmeleri yapılır.
4. 4Bulguların RaporlanmasıBulgular şemanın sınıflandırmasına göre raporlanır. Bu şemaların çıktısı belge değil, denetim raporudur.
5. 5Düzeltici Faaliyet ve TakipBulgular için düzeltici faaliyet planı sunulur; şemaya göre takip denetimiyle kapatılır.

Denetim raporlarının geçerlilik süresi şemaya göre belirlenir ve çoğunlukla bir ile iki yıl arasındadır. Rapor, alıcı markanın kabul ettiği süre boyunca kullanılır.

• Kuruluş ve saha bilgileri
• Çalışan sayısı ve vardiya düzeni
• Yasal izin ve ruhsatlar
• İlgili politika ve prosedürler
• Bordro, mesai ve personel kayıtları

Sabit bir liste fiyatı yoktur; maliyet aşağıdaki değişkenlere göre hesaplanır ve teklifte yazılı olarak verilir.

• Denetlenecek saha sayısı ve çalışan sayısı
• Şemanın öngördüğü denetim günü
• Ön değerlendirme (boşluk analizi) istenip istenmediği
• Takip denetimi gerekip gerekmediği

Bu şemaların çoğu belge değil denetim raporu üretir ve şema sahibinin (ör. Sedex, amfori, RBA) kendi onay sistemine tabidir; klasik anlamda akreditasyon her şemada bulunmaz. Denetçi yetkinliği ve rapor geçerliliği şema sahibinin kurallarına göre belirlenir.

Bu şemanın hangi kapsamda sunulabildiği ürününüze ve faaliyetinize göre değişir; teklif aşamasında yazılı olarak teyit edilir.

• SMETASedex Etik Ticaret Denetimi
• SedexSedex Üyeliği ve Etik Veri Paylaşımı
• amfori BSCIamfori BSCI Sosyal Uygunluk
• RBASorumlu İş Birliği
• Social Compliance AuditSosyal Uygunluk Denetimi
• Ethical Trade AuditEtik Ticaret Denetimi
• SA8000Sosyal Sorumluluk
• WRAPSorumlu Akredite Üretim