Sosyal Uygunluk Denetimi

Sosyal uygunluk denetimi, bir tesisteki çalışma koşullarının uluslararası çalışma standartlarına, yerel iş mevzuatına ve alıcının davranış kurallarına uygunluğunun değerlendirilmesidir. Denetimin ayırt edici yanı, kayıt incelemesinin yanı sıra çalışanlarla yönetimden bağımsız ve gizli görüşmeler yapılmasıdır.

Amaç, tedarik zincirindeki insan hakları ve çalışma koşulları risklerini tespit etmek ve giderilmesini sağlamaktır. Alıcı markalar için itibar riski, tedarikçi için ise sipariş alma koşuludur.

• Uluslararası markalar ve perakende zincirleri
• amfori, Sedex ve RBA üyesi alıcılar
• İnsan hakları özen yükümlülüğü kapsamındaki şirketler
• İhracat yapan tekstil, gıda ve elektronik üreticileri
• Yatırım öncesi ESG incelemesi yapan kuruluşlar

Kriter, uygulanan şemaya göre değişir: SMETA/ETI Base Code, amfori BSCI, SA8000, RBA veya alıcının kendi davranış kuralları. Buna yerel iş mevzuatı her zaman eklenir; kriter ile mevzuat çeliştiğinde daha koruyucu olan uygulanır.

• Çocuk işçiliği ve genç işçilerin korunması
• Zorla çalıştırma göstergeleri: borç esareti, kimlik belgesine el konulması
• Çalışma saatleri, fazla mesai ve haftalık dinlenme
• Ücret, kesintiler, sosyal güvenlik ve kayıt dışı istihdam
• Örgütlenme özgürlüğü ve çalışan temsilciliği
• Ayrımcılık, taciz ve disiplin uygulamaları
• İş sağlığı ve güvenliği koşulları
• Yatakhane, yemekhane ve sosyal tesisler
• Göçmen işçi ve işe alım aracısı uygulamaları
• Taşeron ve alt yüklenici çalışanlarının durumu
• Şikâyet mekanizması ve erişilebilirliği
• Çalışan görüşmeleri ile kayıtların tutarlılığı

• SA8000
• ETI Base Code
• amfori BSCI
• RBA Davranış Kuralları
• ILO Temel Sözleşmeleri
• ISO 19011

1. 1Uygulanacak Kriterin SeçimiDenetim hangi standarda, şemaya veya mevzuata göre yapılacaksa belirlenir; konu bazlı denetimlerde kriter seçimi sonucun anlamını doğrudan belirler.
2. 2Risk Değerlendirmesi ve KapsamKuruluşun faaliyeti ve bulunduğu coğrafyaya göre risk alanları belirlenir; denetim gün sayısı buna göre planlanır.
3. 3Doküman ve Kayıt İncelemesiPolitika, prosedür, izin, ölçüm kayıtları ve önceki denetim sonuçları incelenir.
4. 4Saha Denetimiİlgili alanlar gezilir; konuya özgü ölçüm, gözlem ve kayıt kontrolü yapılır.
5. 5Çalışan GörüşmeleriKonu gerektiriyorsa çalışanlarla yönetimden bağımsız ve gizli görüşmeler yapılır; kayıtlarla beyanlar karşılaştırılır.
6. 6Yasal Uyum DeğerlendirmesiYürürlükteki mevzuata uyum ayrıca kontrol edilir; yasal uygunsuzluk her şemada en ağır bulgu kategorisindedir.
7. 7Bulguların RaporlanmasıBulgular önem derecesine göre sınıflandırılır ve rapor hâline getirilir.
8. 8Düzeltici Faaliyet ve TakipDüzeltici faaliyet planı alınır; şemanın öngördüğü sürede kapatılması takip edilir.

Bulgular şemanın sınıflandırmasına göre derecelendirilir. Çocuk işçiliği, zorla çalıştırma ve hayati güvenlik riski gibi bulgular sıfır tolerans kategorisindedir ve tespit edildiğinde alıcıya derhal bildirim yapılmasını gerektiren özel bir prosedür işletilir.

• Denetim kuruluşu, denetçi ve denetlenen taraf bilgileri
• Uygulanan standart, şema veya mevzuat
• Denetim tarihi, süresi ve kapsamı
• Doküman ve kayıt incelemesi bulguları
• Saha gözlemleri ve ölçüm sonuçları
• Çalışan görüşmesi bulguları (yapıldıysa)
• Yasal uyum değerlendirmesi
• Bulgular, önem dereceleri ve kanıtlar
• Düzeltici faaliyet planı ve süreler

Sosyal uygunluk denetimlerinin çoğu belge değil RAPOR üretir; SMETA ve amfori BSCI'da sertifika verilmez. Yalnızca SA8000 ve WRAP gibi belgelendirme şemalarında süreli bir belge düzenlenir. Ayrıca denetim belirli bir tarihteki durumu gösterir ve örnekleme esaslıdır; kayıt tahrifatı ihtimali her zaman bir sınır oluşturur ve bu nedenle çalışan görüşmeleri kritik önemdedir.

Denetimin akreditasyonu, denetimin türüne göre değişir. Yönetim sistemi belgelendirmesine dayanak olan üçüncü taraf denetimleri ISO/IEC 17021-1, ürün belgelendirmesine dayanak olanlar ISO/IEC 17065 kapsamında yürütülür ve bu kapsamlar akreditasyona tabidir. Birinci ve ikinci taraf denetimleri ile şema sahibinin kendi kurallarına bağlı denetimler (SMETA, amfori BSCI gibi) akredite belgelendirme kapsamında değildir; bunlar ISO 19011 kılavuzuna göre yürütülür ve rapor üretir. EUROLAB, ISO/IEC 17021-1 ve ISO/IEC 17065 kapsamlarında IAF çok taraflı tanınma anlaşmasına taraf akreditasyon kuruluşlarından alınmış uluslararası tanınan akreditasyona sahiptir; hangi denetimin akredite kapsamda sunulabildiği teklif aşamasında yazılı olarak teyit edilir.

• Çevre Denetimi
• İSG Denetimi
• Enerji Denetimi
• Siber Güvenlik Denetimi
• Veri Koruma Denetimi
• ESG Denetimi